Vredefort Dome: Lekgalo le leholo la nalane ya lefatshe la ona

Hoo e ka bang dilemo tse dimilione tse 2 000 tse fetileng, meteorite e kgolo (e hakanyetswang pakeng tsa 10 le 15 km ka bophara) e ile ya thula lefatshe pela Vredefort, karolong e ka leboya ya Free State. Tshireletso eo e ile ya lokolla matla a maholo haholo, ya qhibidisa mafika a ka bang 70 km³, mme ya siea crater e hakanyetswang pakeng tsa 200–300 km, ka ditekanyo tse ding di e isa ho 380 km.

Bohareng ba tshusumetso ena ho ile ha phahama lefika la kgale la granite, la etsa se bitswang Vredefort Dome. Leha karolo e kgolo ya sebopeho sena e sentsoe ke kgukguhu ya nako le ho kwahelwa ke mafika a matjha, “Dome Mountain Land” e sa ntse e bonahala pakeng tsa Vredefort, Parys le Potchefstroom. Ke lona lebaka leo sebaka sena se nkoang e le bopaki bo ikgethang ba histori ya jioloji ya lefatshe.

UNESCO e hlalosa Vredefort Dome e le karolo ya astrobleme e kgolo, e ka bang 120 km ka borwa-bophirimela ho Johannesburg, e nang le radius e ka bang 190 km. Ka mantswe a fetoletsweng: “Ke bopaki ba ketsahalo e kgolo ka ho fetisisa e le nngwe ya ho lokollwa ha matla lefatsheng.” Ke ka hoo sebaka sena se ileng sa ngodiswa e le World Heritage Site ya bo7 ya Afrika Borwa.

Core zone ya lefa lena e akaretsa hoo e ka bang 30 000 ha, e potapotilwe ke buffer zone ya 5 km e etsang kakaretso e ka bang 70 000 ha. Ho boetse ho na le dibaka tse ding tsa bohlokwa: stromatolite/basal fault plane site, chocolate tablet breccia site, le pseudotachylite quarry site. Ho feta moo, Vaal River e feta bohareng ba Dome, e theha dihlekehleke, diphororo tse nyane le menyetla ya dipapadi tsa metsing.

Ka 1895 ho ile ha saenwa Vaal River Island Treaty, moo Transvaal e ileng ya fuwa dihlekehleke tse 100 mme Free State ya fuwa tse 90. Kajeno Dome e tshela meedi ya North West le Free State, mme e ama bomasepala ba fapaneng le beng ba lefatshe ba fetang 100. Leeto la sebaka sena le sa ntse le hloka tshwarisano e tiileng, empa boleng ba lona ba saense, nalane le bohahlaudi bo sa belaetse.

BALA: Richtersveld: Moo Setso sa Nama le Tlhaho di Phelang Hammoho